Formation and Bifurcation of Andhra
ఆంధ్ర రాష్ట్ర ఏర్పాటు మరియు విభజన
(Formation and Bifurcation of Andhra)
5.0 పరిచయం (Introduction)
ఆధునిక భారత దేశ చరిత్రలో భాషా ప్రయుక్త రాష్ట్రాల ఏర్పాటుకు బీజం వేసింది ఆంధ్రులే. మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలో అంతర్భాగంగా ఉన్న తెలుగు మాట్లాడే ప్రజలు, తమకంటూ ఒక ప్రత్యేక రాష్ట్రం కావాలని చేసిన పోరాటం, తదనంతరం నిజాం పాలనలోని తెలంగాణతో కలిసి విశాలాంధ్రగా ఏర్పడటం, ఆ తర్వాత జరిగిన రాజకీయ, సామాజిక పరిణామాల వల్ల 2014లో తిరిగి రెండు రాష్ట్రాలుగా విడిపోవడం భారత రాజకీయ చరిత్రలో అత్యంత కీలకమైన ఘట్టాలు.
5.1 ఆంధ్ర రాష్ట్ర ఏర్పాటు (Formation of Andhra State)
5.1.1 సాంస్కృతిక పునరుజ్జీవనం మరియు ప్రారంభ సంస్థలు (Cultural Revival and Early Organizations)
19వ శతాబ్దం చివరలో తెలుగు నాట సాంస్కృతిక పునరుజ్జీవనం ప్రారంభమైంది. కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు, గురజాడ అప్పారావు, గిడుగు రామమూర్తి వంటి నాయకులు తెలుగు భాష, సాహిత్యాలకు నూతన ఉత్తేజాన్ని ఇచ్చారు.
కొమర్రాజు లక్ష్మణరావు స్థాపించిన విజ్ఞాన చంద్రికా మండలి (1906) మరియు ఇతర సాహిత్య సంస్థలు తెలుగు ప్రజలలో ఒకే జాతి అనే భావనను, సాంస్కృతిక ఐక్యతను పెంపొందించాయి.
5.1.2 తెలుగు వారి గుర్తింపు – చైతన్యం (Awakening of the Telugu Identity)
మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలో అరవ (తమిళ) ఆధిపత్యం ఎక్కువగా ఉండేది. ఉద్యోగాలు, విద్య, మరియు పరిపాలనా రంగాల్లో తెలుగు వారికి తీవ్ర అన్యాయం జరుగుతోందనే భావన మేధావుల్లో మొదలైంది.
1911లో దేశభక్త కొండా వెంకటప్పయ్య, పత్రికల ద్వారా “తెలుగు వారికి ప్రత్యేక రాష్ట్రం ఉంటేనే అభివృద్ధి సాధ్యం” అని వ్యాసాలు రాశారు. ఇది తెలుగు ప్రజలలో తమకంటూ ఒక భౌగోళిక, రాజకీయ గుర్తింపు ఉండాలనే చైతన్యాన్ని రగిల్చింది.
5.1.3 భౌగోళిక ఐక్యత మరియు రాజకీయ డిమాండ్లు (Geographical Unity and Political Demands)
1912లో నిడదవోలులో జరిగిన సదస్సులో తొలిసారిగా ప్రత్యేక ఆంధ్ర రాష్ట్ర ఏర్పాటు గురించిన చర్చ జరిగింది.
గోదావరి, కృష్ణా నదుల పరివాహక ప్రాంతాలు, కోస్తా, రాయలసీమ ప్రాంతాల మధ్య ఉన్న సాంస్కృతిక, భౌగోళిక ఐక్యతను ఆధారంగా చేసుకొని జాతీయ స్థాయిలో కాంగ్రెస్ పార్టీ దృష్టికి ఈ డిమాండ్ను తీసుకెళ్లారు.
5.1.4 ఆంధ్ర మహాసభ ఏర్పాటు (Formation of the Andhra Mahasabha)
మొదటి ఆంధ్ర మహాసభ: 1913లో బాపట్లలో (గుంటూరు జిల్లా) కొండా వెంకటప్పయ్య మరియు బి.ఎన్. శర్మ నాయకత్వంలో జరిగింది. ఇక్కడే ప్రత్యేక ఆంధ్ర రాష్ట్ర తీర్మానంపై తీవ్ర చర్చ జరిగింది.
తదనంతర కాలంలో (1914 విజయవాడ, 1915 విశాఖపట్నం) జరిగిన సభలలో ప్రత్యేక రాష్ట్ర తీర్మానాన్ని ఏకగ్రీవంగా ఆమోదించారు. ఈ సంస్థ ఆంధ్రోద్యమానికి ప్రధాన వేదికగా నిలిచింది.
5.1.5 ప్రాంతీయ ఉద్రిక్తతలు మరియు శ్రీబాగ్ ఒప్పందం (Regional Tensions and the Sri Bagh Pact)
కోస్తా ఆంధ్రాతో పోలిస్తే రాయలసీమ అభివృద్ధిలో వెనుకబడి ఉంది. మద్రాసు నుండి విడిపోతే రాజధాని, విద్యా సంస్థలు కోస్తా ప్రాంతానికే వెళ్తాయనే భయం రాయలసీమ నాయకుల్లో ఉండేది.
ఈ అపోహలను తొలగించడానికి 1937 నవంబర్ 16న మద్రాసులోని కాశీనాథుని నాగేశ్వరరావు నివాసమైన ‘శ్రీబాగ్’లో కోస్తా, రాయలసీమ నాయకుల మధ్య ఒక చారిత్రక ఒప్పందం జరిగింది.
ముఖ్యాంశాలు: రాజధాని లేదా హైకోర్టులో ఒకదానిని రాయలసీమలో ఏర్పాటు చేయడం, శ్రీకృష్ణదేవరాయ విశ్వవిద్యాలయం (అనంతపురం) ఏర్పాటు, సాగునీటి ప్రాజెక్టులలో రాయలసీమకు ప్రాధాన్యత.
5.1.6 పొట్టి శ్రీరాములు బలిదానం (Potti Sriramulu’s Sacrifice)
స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తర్వాత కూడా జె.వి.పి కమిటీ (JVP Committee) మరియు దార్ కమిషన్ (Dhar Commission) భాషా ప్రయుక్త రాష్ట్రాలకు వ్యతిరేకంగా నివేదికలు ఇచ్చాయి.
దీంతో మద్రాసు నగరంతో కూడిన ఆంధ్ర రాష్ట్రం కోసం అమరజీవి పొట్టి శ్రీరాములు 1952 అక్టోబర్ 19న ఆమరణ నిరాహార దీక్ష ప్రారంభించారు.
58 రోజుల దీక్ష అనంతరం 1952 డిసెంబర్ 15న ఆయన అమరుడయ్యారు. దీనితో ఆంధ్రా ప్రాంతంలో తీవ్ర అల్లర్లు జరిగాయి.
పరిస్థితిని గమనించిన ప్రధాని నెహ్రూ, 1952 డిసెంబర్ 19న ప్రత్యేక ఆంధ్ర రాష్ట్రాన్ని ప్రకటించారు. 1953 అక్టోబర్ 1న కర్నూలు రాజధానిగా, టంగుటూరి ప్రకాశం పంతులు తొలి ముఖ్యమంత్రిగా 11 జిల్లాలతో “ఆంధ్ర రాష్ట్రం” ఏర్పడింది.
5.2 ఆంధ్రప్రదేశ్ ఆవిర్భావం (Emergence of Andhra Pradesh)
5.2.1 విశాలాంధ్ర ఉద్యమం (Visalandhra Movement)
నిజాం పాలన ముగిసిన తర్వాత (ఆపరేషన్ పోలో – 1948), హైదరాబాద్ రాష్ట్రం ఏర్పడింది. అయితే కమ్యూనిస్టు పార్టీ (CPI) మరియు ఇతర నాయకులు తెలుగు మాట్లాడే వారందరూ ఒకే రాష్ట్రంగా (విశాలాంధ్ర) ఉండాలని కోరుకున్నారు.
1953లో ఏర్పాటైన ఫజల్ అలీ కమిషన్ (State Reorganization Commission – SRC) తెలంగాణ నాయకుల భయాలను పరిగణనలోకి తీసుకుని, 5 ఏళ్ల పాటు హైదరాబాద్ ప్రత్యేక రాష్ట్రంగా ఉండాలని, ఆ తర్వాత 2/3వ వంతు మెజారిటీతో విశాలాంధ్ర ఏర్పాటు చేయవచ్చని సూచించింది.
5.2.2 పెద్దమనుషుల ఒప్పందం (Gentlemen’s Agreement)
తెలంగాణ ప్రజల అనుమానాలను నివృత్తి చేయడానికి 1956 ఫిబ్రవరి 20న ఢిల్లీలో ఆంధ్ర, తెలంగాణ నాయకుల (బూర్గుల రామకృష్ణారావు, నీలం సంజీవరెడ్డి, మర్రి చెన్నారెడ్డి తదితరులు) మధ్య ఒప్పందం జరిగింది.
ముఖ్య అంశాలు: తెలంగాణ ఆదాయం తెలంగాణకే ఖర్చు చేయడం, ముల్కీ (స్థానిక) నిబంధనల అమలు (ఉద్యోగాలకు 12 ఏళ్ల నివాస అర్హత), తెలంగాణ ప్రాంతీయ మండలి (Regional Council) ఏర్పాటు, ముఖ్యమంత్రి ఆంధ్రా ప్రాంతం వారైతే, ఉప ముఖ్యమంత్రి పదవి తెలంగాణ వారికి ఇవ్వడం.
5.2.3 ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వ ఏర్పాటు (Formation of Govt. of Andhra Pradesh)
పెద్దమనుషుల ఒప్పందం ప్రాతిపదికన 1956 నవంబర్ 1న హైదరాబాద్ రాజధానిగా ఉమ్మడి “ఆంధ్రప్రదేశ్” రాష్ట్రం అవతరించింది.
నీలం సంజీవరెడ్డి తొలి ముఖ్యమంత్రిగా, సి.ఎం. త్రివేది తొలి గవర్నర్గా బాధ్యతలు చేపట్టారు.
5.3 ఆంధ్రప్రదేశ్ విభజన (Bifurcation of Andhra Pradesh)
5.3.1 విభజనకు దారితీసిన కారణాలు (Factors and causes behind Bifurcation)
పెద్దమనుషుల ఒప్పందంలోని హామీల ఉల్లంఘన ప్రధాన కారణం. ఉప ముఖ్యమంత్రి పదవిని ఎత్తివేయడం, తెలంగాణ మిగులు నిధులను ఆంధ్రాకు మళ్లించడం.
విద్యా మరియు ఉపాధి అవకాశాల్లో జీవో 610 (GO 610) మరియు ముల్కీ నిబంధనలు సరిగ్గా అమలు కాకపోవడం.
సాగునీటి ప్రాజెక్టుల నిర్మాణంలో (నాగార్జున సాగర్, పోలవరం vs తెలంగాణ ప్రాజెక్టులు) తెలంగాణకు అన్యాయం జరిగిందనే భావన.
5.3.2 జై ఆంధ్ర ఉద్యమం (Jai Andhra Movement – 1972)
ముల్కీ నిబంధనలు రాజ్యాంగబద్ధమే అని 1972లో సుప్రీంకోర్టు తీర్పునిచ్చింది. దీనితో కోస్తా ఆంధ్ర, రాయలసీమ నాయకులు ఈ నిబంధనల వల్ల తమకు అన్యాయం జరుగుతుందని భావించారు.
ఈ నేపథ్యంలో ‘ప్రత్యేక ఆంధ్రా’ కావాలని 1972లో “జై ఆంధ్ర ఉద్యమం” ప్రారంభమైంది. అప్పటి ప్రధాని ఇందిరా గాంధీ “ఆరు సూత్రాల పథకం” (Six Point Formula – 1973) ప్రవేశపెట్టి దీనిని శాంతింపజేశారు.
5.3.3 తెలంగాణలో ముల్కీ ఉద్యమం (Mulki Movement in Telangana – 1969)
స్థానికులకే (ముల్కీలకు) ఉద్యోగాలు ఇవ్వాలనే డిమాండ్తో 1969లో ఉస్మానియా యూనివర్సిటీ విద్యార్థులతో ఈ ఉద్యమం ప్రారంభమైంది.
మర్రి చెన్నారెడ్డి నాయకత్వంలో “తెలంగాణ ప్రజా సమితి” (TPS) ఏర్పాటై, ప్రత్యేక తెలంగాణ కోసం పెద్ద ఎత్తున పోరాడింది. ఈ ఉద్యమంలో సుమారు 369 మంది విద్యార్థులు ప్రాణాలు కోల్పోయారు.
5.3.4 తెలంగాణ రాష్ట్ర సమితి (Telangana Rastra Samithi – TRS)
2001లో కల్వకుంట్ల చంద్రశేఖర్ రావు (KCR) ప్రత్యేక తెలంగాణ సాధనే ఏకైక లక్ష్యంగా టీఆర్ఎస్ పార్టీని స్థాపించారు.
ఈ పార్టీ తెలంగాణ ఉద్యమాన్ని రాజకీయ వేదికపైకి తీసుకొచ్చి, జాతీయ స్థాయిలో అన్ని రాజకీయ పక్షాల మద్దతు కూడగట్టడంలో కీలక పాత్ర పోషించింది.
5.3.5 ప్రత్యేక తెలంగాణ ఉద్యమం (Separate Telangana Movement)
2009 డిసెంబర్: KCR ఆమరణ నిరాహార దీక్షతో ఉద్యమం ఉద్ధృతమైంది. ఫలితంగా డిసెంబర్ 9న కేంద్ర ప్రభుత్వం తెలంగాణ ఏర్పాటు ప్రక్రియ ప్రారంభిస్తున్నట్లు ప్రకటించింది.
ఆ తర్వాత వెనక్కి తగ్గడంతో, తెలంగాణ జెేఏసీ (TJAC) ఆధ్వర్యంలో మిలియన్ మార్చ్, సకల జనుల సమ్మె, సాగరహారం వంటి చారిత్రాత్మక ఉద్యమాలు జరిగాయి. శ్రీకృష్ణ కమిటీ (2010) నివేదిక తర్వాత రాజకీయ ఒత్తిడి పెరిగింది.
5.3.6 ఆంధ్రాలో సమైక్యాంధ్ర ఉద్యమం (Samaikhyandhra Movement in Andhra)
రాష్ట్రాన్ని విడగొట్టవద్దని, ఉమ్మడిగానే ఉంచాలని కోరుతూ కోస్తా, రాయలసీమ ప్రాంతాల్లో బారీ ఎత్తున సమైక్యాంధ్ర ఉద్యమం జరిగింది.
AP NGOలు, విద్యార్థులు నిరవధిక సమ్మెలు చేశారు. హైదరాబాద్పై తమకున్న హక్కులు, పెట్టుబడులు, నీటి వాటాల విషయంలో ఆందోళన చెందారు. అయితే ఈ ఉద్యమం విభజనను ఆపలేకపోయింది.
5.4 ఆంధ్రప్రదేశ్ ఎదుర్కొంటున్న ప్రధాన సవాళ్లు (Major Challenges faced by Andhra Pradesh)
2014 జూన్ 2న తెలంగాణ విడిపోయిన తర్వాత, అవశేష ఆంధ్రప్రదేశ్ (నవ్యాంధ్ర) అనేక సవాళ్లను ఎదుర్కొంటోంది:
రాజధాని సమస్య: హైదరాబాద్ను కోల్పోవడం వల్ల సరైన రాజధాని (అమరావతి నిర్మాణం) ఎంపిక, మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధి పెద్ద సవాలుగా మారింది.
ఆర్థిక లోటు (Revenue Deficit): ఆదాయ వనరులు ఎక్కువగా ఉన్న హైదరాబాద్ తెలంగాణకు వెళ్లడంతో, ఏపీ తీవ్రమైన రెవెన్యూ లోటును ఎదుర్కొంటోంది.
ప్రత్యేక హోదా (Special Category Status): విభజన సమయంలో పార్లమెంట్లో ఇచ్చిన ‘ప్రత్యేక హోదా’ హామీ నేటికీ అమలు కాలేదు.
ఆస్తులు, సంస్థల పంపకం: ఏపీ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం-2014 లోని షెడ్యూల్ 9 మరియు 10 లో ఉన్న ప్రభుత్వ రంగ సంస్థల ఆస్తుల విభజన ఇంకా పూర్తిగా పరిష్కారం కాలేదు.
పోలవరం మరియు నీటి వివాదాలు: జాతీయ ప్రాజెక్టు అయిన పోలవరం నిర్మాణం పూర్తి చేయడం, మరియు కృష్ణా-గోదావరి జలాల పంపిణీలో తెలంగాణతో తలెత్తుతున్న న్యాయపరమైన వివాదాలు.
5.5 సారాంశం (Summary)
మద్రాసు ప్రావిన్స్ లోని వివక్షకు వ్యతిరేకంగా మొగ్గతొడిగిన ప్రత్యేక రాష్ట్ర కాంక్ష, అమరజీవి పొట్టి శ్రీరాములు త్యాగంతో 1953లో “ఆంధ్ర రాష్ట్రం”గా ఫలించింది. భాషా ప్రాతిపదికన దేశంలోనే ఏర్పడిన తొలి రాష్ట్రం ఇదే. ఆ తర్వాత చారిత్రక, సాంస్కృతిక బంధాలతో 1956లో తెలంగాణతో కలిసి “ఆంధ్రప్రదేశ్”గా అవతరించింది. అయితే, దాదాపు ఆరు దశాబ్దాల కలయికలో అభివృద్ధి, వనరుల పంపిణీ, రాజకీయ ప్రాధాన్యతలలో తలెత్తిన అసమానతలు, ప్రాంతీయ ఆకాంక్షలను విస్మరించడం వల్ల దశాబ్దాల పాటు ఉద్యమాలు జరిగాయి. ఫలితంగా 2014లో “ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం” ద్వారా రాష్ట్రం తిరిగి రెండుగా విడిపోయింది. ప్రస్తుతం కొత్త రాష్ట్రంగా అవతరించిన ఏపీ రాజధాని నిర్మాణం, ఆర్థిక లోటు వంటి పలు కీలక సవాళ్లను ఎదుర్కొంటూ ప్రయాణిస్తోంది.
https://en.wikipedia.org/wiki/Andhra_movement
https://grokipedia.com/page/Andhra_movement
Telugu Identity Awakening and Formation of Andhra State
1. Introduction
The Telugu Identity Awakening and Formation of Andhra State is one of the most important developments in modern Indian history. The demand for a separate state for Telugu-speaking people started during the British period and later led to the creation of Andhra State in 1953. Eventually, Andhra Pradesh was formed in 1956 and later bifurcated into two states in 2014.
2. Cultural Awakening and Early Movements
During the late 19th century, Telugu society witnessed a cultural revival. Great reformers like:
- Kandukuri Veeresalingam
- Gurajada Apparao
- Gidugu Ramamurthy
played a key role in promoting Telugu language and literature.
Organizations like Vignana Chandrika Mandali (1906) helped build a sense of unity among Telugu people. This cultural awakening laid the foundation for the Telugu Identity Awakening.
3. Awakening of Telugu Identity
In the Madras Presidency, Telugu people felt neglected compared to Tamil-speaking people in:
- Education
- Government jobs
- Administration
Leaders like Konda Venkatappaiah strongly argued that only a separate state could ensure development. This idea strengthened the Telugu Identity Awakening movement.
4. Demand for Andhra State
The demand for a separate Andhra State gained momentum:
- 1912: First discussion at Nidadavolu
- 1913: First Andhra Mahasabha at Bapatla
- Later meetings at Vijayawada and Visakhapatnam supported the demand
The movement emphasized geographical and cultural unity of:
- Coastal Andhra
- Rayalaseema
5. Sri Bagh Pact (1937)
Regional tensions between Coastal Andhra and Rayalaseema led to the Sri Bagh Pact.
Key Points:
- Capital or High Court in Rayalaseema
- Educational institutions in Rayalaseema
- Priority to irrigation projects
This agreement helped maintain unity in the Andhra movement.
6. Potti Sriramulu and Formation of Andhra State (1953)
The turning point in the Formation of Andhra State was the sacrifice of Potti Sriramulu.
- Started fast on: October 19, 1952
- Died after 58 days on: December 15, 1952
His death triggered massive protests.
Result:
- Nehru announced Andhra State on December 19, 1952
- Andhra State formed on October 1, 1953
- Capital: Kurnool
- First CM: Tanguturi Prakasam
7. Formation of Andhra Pradesh (1956)
After independence, there was a demand for Visalandhra (Greater Andhra).
The States Reorganisation Commission (SRC) suggested caution, but political agreements led to the merger.
Gentlemen’s Agreement (1956):
- Protection of Telangana interests
- Regional Council
- Fair distribution of resources
Result:
👉 Andhra Pradesh formed on November 1, 1956
👉 Capital: Hyderabad
8. Causes of Andhra Pradesh Bifurcation
Several issues led to dissatisfaction, especially in Telangana:
- Violation of Gentlemen’s Agreement
- Job issues (Mulki rules not implemented properly)
- Water disputes (Krishna & Godavari rivers)
- Unequal development
9. Major Movements
9.1 Telangana Movement (1969)
- Led by students
- Telangana Praja Samithi formed
- Demand for separate Telangana
9.2 Jai Andhra Movement (1972)
- Reaction against Mulki rules
- Demand for separate Andhra
9.3 TRS and Final Telangana Movement
- TRS founded in 2001 by KCR
- 2009 movement intensified
- Mass protests like Million March
10. Bifurcation of Andhra Pradesh (2014)
Finally, after years of struggle:
👉 Telangana formed on June 2, 2014
👉 Andhra Pradesh became a separate state
11. Challenges Faced by Andhra Pradesh
After bifurcation, Andhra Pradesh faced major challenges:
- Capital issue (Amaravati development)
- Revenue deficit
- Special status demand
- Asset distribution issues
- Water disputes (Polavaram project)
12. Conclusion
The Telugu Identity Awakening and Formation of Andhra State is a historic journey of struggle, unity, and sacrifice. From cultural revival to political movements, and from unity to bifurcation, this story reflects the aspirations of Telugu people.
The formation of Andhra State in 1953, Andhra Pradesh in 1956, and its division in 2014 remain key milestones in Indian history.
https://en.wikipedia.org/wiki/Andhra_Pradesh_Reorganisation_Act,_2014